آشنایی با فرش چهل تکه
قرن ها است که ایرانیان بر روی فرش هایی می نشینند که از هنر ، خلاقیت و مهارت دست یک بافنده خوش ذوق ایرانی خلق شده است. حال آنکه مدرنیته در فرهنگ و هنر ایرانی نیز نفوذ کرده است و روزبه روز شاهد افزایش نوآوری در این صنعت دیرینه هستیم. فرش چهل تکه یکی از خلاقیت های پیاده شده بر فرش های دستباف قدیمی و آسیب دیده است که به جان فرسوده فرش اقلیم های مختلف ، روح دوباره ای می بخشد.
آوازه اصالت و زیبایی فرش ایرانی برای قرن ها است که در گوش جهانیان پیچیده و فرش ایرانی همواره در سراسر جهان یکه تاز و بی رقیب باقی مانده است. در ادامه مطلب به چیستی و چگونگی بافت فرش های چهل تکه بیشتر می پردازیم.
فرش چهل تکه چیست؟
فرش کلاژ یا فرش چهل تکه ، فرش دستبافی است که از گردآوری و به هم بافتن 40 تکه جداشده از فرش های عمدتاً قدیمی و آسیب دیده ، به وجود می آید. هنر فرش چهل تکه صرفاً به بریدن تکه ها و سرهم بندی دوباره آن ها نیست؛ انتخاب طرح ها و نحوه چیدن آن ها در کنار یکدیگر ، به دست یک کارشناس کار بلد رقم می خورد و انتخاب ها به گونه ای است که فرشی پر مفهوم و زیبا متولد می شود.
هر یک از این تکه ها می تواند از اقلیم متفاوتی باشد و درنهایت این ذوق طراح ایرانی است که از کنار هم نشاندن نقش های متفاوت ، هنر جدیدی خلق می کند. در نتیجه ، هرچه فرش های استفاده شده از فرهنگ و اقلیم های بیشتری جمع آوری شده باشند ، فرش کلاژ دستباف نهایی نفیس تر است. اما دلیل آن چه می تواند باشد؟
فرش های دستباف ایرانی با توجه به فرهنگ ، هنر ، خلاقیت و مهارت بافنده آن ، طرح و نقش های متفاوتی دارند. در هر اقلیم با توجه به مواد اولیه و مواد طبیعی موجود برای تهیه رنگ ، تفاوت های زیادی در نتیجه به وجود می آید.
برای مثال ، در مناطقی که عصاره آلبالو و حشره قرمز دانه ، شاه توت ، ریشه روناس و حتی نوعی صدف دریایی به نام صدف ارغوان در دسترس باشد ، ساکنین به رنگ قرمز بیشتری دسترسی دارند؛ در نتیجه عمده پارچه ها و فرش ها دارای نقش هایی به رنگ قرمز هستند.
این برای مناطق دیگر و مواد اولیه تولید رنگ آن ها به شکل دیگری است؛ در جایی رنگ سبز در هنر فرش بافی پررنگ تر است و در جای دیگر آبی ، قهوه ای یا زرد.
انواع فرش های چهل تکه
دو معیار در دسته بندی انواع فرش های چهل تکه داریم که به خوبی می توانند بیانگر ویژگی آن ها باشند. فرش های چهل تکه بسته به نوع بافنده به دو نوع فرش کلاژ دستباف و فرش کلاژ ماشینی تقسیم می شوند.
با وجود اینکه فرش های چهل تکه در ابتدا همگی از نوع دستباف بودند ، مشاهده استقبال بسیار خوب جهانی از این هنر فرش بافی باعث شد تا بسیاری به فکر تولید نوع ماشینی و ارزان تر بیفتند. بنابراین ، فرش کلاژ ماشینی نیز به بازارها آمدند و اکنون آنچه در بازار می بینیم ، عمدتاً از نوع ماشینی هستند.
اگر به پشت فرش های چهل تکه نگاهی بیندازید ، متوجه می شوید که در اغلب آن ها از آستر چرم یا جاجیم برای زیباسازی پشت فرش استفاده شده است. به این ترتیب ، از این منظر نیز فرش های چهل تکه به سه نوع فرش کلاژی پشت چرم ، فرش کلاژی پشت جاجیم و فرش کلاژی بدون آستر دسته بندی می شوند.
استفاده از این آسترها علاوه برافزایش زیبایی فرش ، موجب عدم سرخوردن فرش بر روی پوشش سرامیکی یا پارکت ها می شود که نکته کاربردی پراهمیتی است.
مراحل ساخت فرش چهل تکه دستباف
- فرش کلاژ دستباف عمدتاً از فرش های قدیمی بهره می برد که بیشتر به دلیل پارگی و سوختگی ، قسمت هایی از آن دچار آسیب شده اند. بنابراین ، گردآوری این فرش ها از سراسر کشور اولین مرحله است. هرچه رنگ و نقش تکه های به کار رفته متنوع تر و نماینده فرهنگ های بیشتری باشد ، فرش چهل تکه نهایی نفیس تر و باارزش تر است.
- در مرحله بعدی ، نیاز است فرش ها به خوبی شستشو شوند. با توجه به اینکه فرش های جمع آوری شده با استفاده از رنگ و مواد اولیه کاملاً طبیعی بافته شده اند ، روند و مواد شستشوی فرش ها اهمیت پیدا می کند. فرش ها باید با استفاده از موادی شستشو شوند که باعث تغییر و درهم آمیختن رنگ ها نشوند. افزون بر این ، روند شستشو باید به گونه ای باشد که موجب آسیب به طرح و تار و پود فرش دستبافت نشود.
- بعد از شستشو ، فرش ها وارد فاز رنگ رزی می شوند. فرش ها به دلیل قدیمی بودن ممکن است رنگ و رو رفته باشند. بنابراین ، در رنگ و مواد طبیعی قرار می گیرند تا مانند روز اول پر جلا و زیبا شوند. درواقع ، این مرحله برای احیای زیبایی و شکوه اولیه فرش انجام می شود.
- در اینجا ، نوبت به انتخاب قطعاتی که باید جدا شوند و برش ظریف و دقیق آن ها می رسد. برشکاری تکه ها باید به گونه ای باشد که به طرح و نقش آسیب نخورد. بنابراین ، از حساسیت و ظریف کاری بالایی برخوردار است. در صورت آسیب به طرح و نقش هر تکه ، مفهوم و زیبایی نهایی فرش کلاژ از بین می رود. بنابراین ، برای این مرحله از نیروی ماهر بهره گرفته می شود تا نقش ها به همان زیبایی از نسخه کامل خود جدا شوند و دچار آسیب نشوند.
- به مرحله آخر که می رسیم ، زیبایی هنر تکمیل می شود. در این مرحله تمام تکه ها به هم وصل می شوند و با به کارگیری آستر در پشت فرش و اضافه کردن زنجیره و شیرازه ، نهایتاً فرش چهل تکه آماده است.
نحوه دوخت فرش چهل تکه ماشینی
در دوخت فرش کلاژ ماشینی از اصالت و قدمت تکه ها و مراحل قبلی خبری نیست. در اینجا یک طراح و یک دستگاه بافندگی همه کارها را انجام می دهند. طراح خوش ذوق با به کار گرفتن نقش های زیبا ، یک نقشه فرش بافی تهیه می کند و ادامه کار را به ماشین بافندگی می سپارد تا هنر وی را به صورت یک فرش یکپارچه از چهل نقش کنار هم چیده شده درآورد. در فرش کلاژ ماشینی ، تراکم بیشتر دستگاه بافندگی موجب افزایش ظرافت و زیبایی فرش خلق شده می شود.
مقایسه فرش کلاژ دستباف با فرش کلاژ ماشینی
دست طراحان در فرش های ماشینی بازتر است؛ چون به جای استفاده از گزینه های موجود ، نقش های جدیدی خلق می کنند. با این حال ، ارزش فرش های چهل تکه دستباف بیشتر است و شکوه و فرهنگ غنی تری را در دل خود جای داده است.
در هیچ یک از مراحل ساخت فرش کلاژ دستباف برخلاف کلاژ ماشینی ، از دستگاه دوخت استفاده نمی شود و محصول نهایی کاملاً کار دست است. تکه های به کار رفته در فرش کلاژ دستباف ، از رنگ طبیعی و الیاف غیر پلاستیکی ساخته شده اند؛ که این برای بسیاری از فرش های کلاژ ماشینی صادق نیست.
فرش کلاژ در میان اروپاییان و به ویژه مسیحیان ، طرفداران خاص خود را پیداکرده است. این فرش ها علاوه بر زیبایی و فرهنگ های که در خود جای داده اند ، با عدد 40 مقدس برای مسیحیان هماهنگی خاصی دارند. در بسیاری از ادیان مانند دین مسیحیت ، چهل نشان کثرت و عددی مقدس است.
بنابراین ، فرش چهل تکه نیز می تواند مفهوم دل نشینی برای آن ها ایجاد کند. اگرچه در بازارهای ایران بیشتر فرش کلاژ ماشینی دیده می شود؛ اما فرش کلاژ دستباف به دلیل زیبایی و کیفیت بالا ، طرفداران بیشتری دارد.
سخن پایانی
فرش چهل تکه ، هنر مدرن و بسیار زیبا است که علاوه بر اضافه کردن سبکی جدید به صنعت فرش بافی ایران ، موجب حفظ نقش و نگارهای زیبا و فرهنگ نهفته در فرش می شود. این هنر تنها در صنعت فرش بافی محبوس نشده است و از طرح فرش های چهل تکه در صنایع دیگر ، ازجمله نقش زنی ظروف نیز استفاده می شود. صنعت فرش ، ذوق و هنر ایرانی را در طول قرن ها به سراسر جهان صادر کرده است و فرش های چهل تکه ، راهی نوین برای افزایش رونق این صنعت هستند.